Ziek zijn overkomt je, verzuim is een keuze?

Een bekende uitspraak: ziek zijn overkomt je, verzuim is een keuze. Maar is verzuim wel een keuze? Verzuim is gedrag en gedrag is voor een heel groot deel onbewust. Hoe kan verzuim vanuit dit perspectief een keuze zijn? In ieder geval geen bewuste en wel afgewogen keuze volgens mij.

Naast mijn werk als neuro en polyvagaal sensitief coach/therapeut werk ik parttime als casemanager verzuim en vitaliteitscoach bij Vality. Mijn ervaring is dat verzuim, net als ziekte, veelal als een individueel probleem wordt gezien. De focus ligt voornamelijk op gedragsverandering bij de zieke/verzuimende medewerker en gaat vaak niet verder dan het cognitieve niveau. Alhoewel onderbuikgevoelens ook kunnen meespelen met aannames en oordelen als gevolg. Het komt nog wel eens voor dat er een wantrouwen bestaat naar de zieke/verzuimende medewerker en andersom zijn er zieke/verzuimende medewerkers die zich onder druk gezet voelen. Daar gaat het volgens mij niet helemaal goed bij de aanpak van verzuim en duurzame inzetbaarheid.

Wat is veiligheid?

Eerst een boodschap over veiligheid en menselijkheid geciteerd uit één van de boeken van Stephen Porges (bedenker van de Polyvagaaltheorie, ook wel de wetenschap van veiligheid en verbinding genoemd): “De polyvagaaltheorie zet vraagtekens bij de criteria die worden gehanteerd door onze juridische, politieke, religieuze, medische en onderwijsinstellingen om veiligheid te beoordelen en te waarborgen. In plaats van veiligheid letterlijk ‘af te bakenen’ met behulp van hekken, metaaldetectoren en surveillancetechnieken, zoals dat in de wereld om ons heen gebeurt, pleit de theorie voor een model op basis van inwendige gevoeligheid die veiligheid beoordeelt aan de hand van veranderingen in de neurale regulatie van de autonome toestand.

Daarmee stelt de polyvagaaltheorie maatschappelijke waarden ter discussie met betrekking tot de manier waarop mensen worden behandeld.

De theorie dwingt ons om kritisch te beoordelen of onze maatschappij voldoende en gepaste gelegenheid biedt om veilige omgevingen en vertrouwensrelaties te ervaren. Als we inzien dat de ervaringen binnen onze maatschappelijke instellingen, zoals scholen, ziekenhuizen en kerken, worden gekenmerkt door voortdurende evaluaties die een gevoel van gevaar en dreiging triggeren, kunnen we erkennen dat deze instellingen mogelijk net zo schadelijk voor onze gezondheid zijn als politieke onrust, een financiële crisis of een oorlog.”

Regie op verzuim

Hoe kan regie op verzuim georganiseerd worden in een maatschappij gebouwd vanuit angst en wantrouwen terwijl angst veel ongezonde stress geeft en daarmee een negatieve invloed op onze gezondheid en ons welzijn heeft. We leven helaas in een toxische maatschappij waarin we met name aan het pleisters plakken zijn en niet werken aan een structurele verandering vanuit de kern (mede door een zorgmodel wat vooral een verdienmodel is, een lobbymodel vormgegeven vanuit belangen vanuit de industrie, waarbij heel kort door de bocht gezegd geld belangrijker is dan de gezondheid en het welzijn van mensen). We blijven in een vicieuze cirkel zitten. Wanneer we verzuim als een collectief of systeem probleem gaan zien en vanuit een integrale aanpak gaan benaderen, zetten we een stap in de goede richting. Het begint met bewustwording zowel bij de zieke/verzuimende medewerker als bij de werkgever en overheid.

Interne veiligheid

Mijn inschatting is dat veel mensen aan het overleven zijn. Daarmee bedoel ik dat het autonome zenuwstelsel constant ‘aan’ staat en onveiligheid ervaart en dat kan zelfs wanneer we denken dat we aan het ontspannen zijn. Hierdoor kunnen we lichamelijke, mentale/psychische, emotionele en relationele klachten ervaren. Als werkgever is het belangrijk om (samen met medewerkers) te zorgen voor een veilige cultuur en voor echte verbinding. Mijn advies is dan ook om in vertrouwensrelaties te investeren. Om niet op problemen en belangen te focussen maar om met elkaar in gesprek te gaan en blijven vanuit oprechte interesse en niet vanuit controle en oordelen. Een top down en controle benadering zorgt ongemerkt voor onveiligheid en weerstand bij medewerkers. Deze blijven in de overlevingsmodus, het lichaam blijft stresshormonen aanmaken, en dit belemmert herstel, re-integratie en duurzame inzetbaarheid.

Van oordelen naar verbinding

Het gaat wat mij betreft niet alleen over het gedrag van de zieke/verzuimende medewerker maar ook het gedrag van de werkgever. Hoe bewust is de werkgever van zijn/haar eigen gedrag? Hoe zit je als werkgever er zelf bij tijdens een gesprek. Wat is je gemoedstoestand? Hoe kom je over, hoe klink je, hoe kijk je, hoe is je lichaamshouding? Ben je op dat moment zelf in staat om een gesprek vanuit verbinding aan te gaan zonder oordelen en aannames? Hoe denk en praat je over de medewerker? Mensen voelen dit heel goed aan. Is de medewerker zich bewust van zijn/haar gedrag (welke voor het overgrote deel onbewust is)? Hoe spiegel je als werkgever dit gedrag aan de medewerker? Ben je bewust dat dit spiegelen vanuit het perspectief van de werkgever is en dus subjectief?

Focus op het proces

Gedragsverandering is geen quickfix maar het begint met bewustwording. Wat zijn de onbewuste en onderliggende oorzaken van het gedrag? De werkgever, en de bedrijfsarts/arbodienst, kan hier een signalerende rol hebben, maar ook bijdragen aan de juiste vervolgstappen. Hoe kun je ervoor zorgen dat medewerkers zelf meer regie over hun gezondheid en welzijn nemen, over hun leven? Mijn advies is om een coach/therapeut/behandelaar in te zetten/te raadplegen die weet hoe het interne landschap in ons lichaam werkt, hoe het zenuwstelsel werkt en waar gedrag vandaan komt. Verder adviseer ik om op het proces te focussen en niet op het resultaat (gedragsverandering). Zie het niet als een individueel maar een gezamenlijk proces. Net zoals bij privérelaties is het bij een werkrelatie ook een tweerichtingsverkeer. Hoe kunnen we met elkaar bouwen aan een maatschappij waarin mensen kunnen leven in plaats van overleven?

“We’re all just walking each other home”
Ram Dass

Luisterend oor

Jaren geleden toen ik nog werkte bij het team jeugd en huiselijk geweld bij Politie Twente en ik de maatschappelijk werk opleiding deed, kwam ik het volgende gedicht van Marinus van den Berg tegen wat gaat over een luisterend oor. Het gedicht heet: Stil zijn

Stil zijn

Je denkt misschien dat je wat moet zeggen
Je denkt misschien dat je mij moet opvrolijken
Je wilt me misschien weer zien lachen en genieten
Je denkt misschien dat je me moet troosten en adviseren

Wat ik vraag is dit:
Wil je nog eens luisteren naar mijn verhaal?
Naar wat ik voel en denk?
Je hoeft alleen maar stil te zijn
Mij aan te kijken en mij tijd te geven
Je hoeft mijn verdriet zelfs niet te begrijpen
Maar als het kan slechts te aanvaarden
Zoals het voor mij voelt
Je luisterend aanwezig zijn
Zal mijn dag anders maken

Marinus van den Berg

Dit gedicht raakte mij diep omdat ik dit zelf ervaarde en nodig had. Geen ongevraagd advies en oordelen maar me gehoord en gezien wilde voelen met wat er in mij leefde.

Co-regulatie

Wanneer iemand het gevoel heeft dat er echt geluisterd wordt, zonder oordeel, voelt diegene zich gehoord en gezien. Dit werkt co-regulerend, een term die we gebruiken vanuit de Polyvagaaltheorie. Co-regulerend betekent dat door samen iets met iemand te doen, jouw autonome toestand kan veranderen van een onveilige (sympathisch en dorsaal) naar een veilige (ventraal) toestand. In dit geval is het “hulpmiddel” een persoon die als luisterend oor fungeert en dit doet vanuit een eigen veilige ventrale toestand.

Communicatie

Wanneer iemand een luisterend oor wil zijn dan is het nodig dat die persoon zichzelf veilig voelt. Dat hij of zij zelf in de ventrale toestand van sociale betrokkenheid en verbinding zit en zijn of haar zenuwstelsel veiligheid ervaart. Dit is nodig voor co-regulatie omdat zenuwstelsels met elkaar communiceren, non-verbale communicatie. Mensen kunnen voelen of merken het wanneer iemand zelf geen veiligheid ervaart. Bijvoorbeeld door een bepaalde houding, bewegingen of wat de ogen uitstralen zonder dat diegene daar zelf misschien bewust van is.

Lichaamsbewustzijn

Voor een prettige en goede communicatie en een echt luisterend oor moeten we ons bewust zijn van ons eigen lichaam, naast bewust zijn van de lichaamstaal van de ander. Er zijn vele manieren om je lichaamsbewustzijn te vergroten. O.a. met de Polyvagaaltheorie, wat ik in mijn praktijk doe, wel of niet gecombineerd met ademwerk of andere lichamelijke oefeningen.

Wil je meer weten hierover dan kun je gratis aansluiten bij één van de online informatiebijeenkomsten die ik ongeveer 1x per 4 weken organiseer of maak een afspraak voor een gratis kennismakingsgesprek om te kijken of mijn werkwijze iets voor je kan betekenen.

Week van de werkstress

Gisteren zag ik een post voorbijkomen dat het deze week, 13 t/m 17 november 2023, de week van de werkstress is met dit jaar als thema: verbinding. Een mooie aanleiding om hierover een blog te schrijven. Allereerst wil ik graag zeggen dat ik het mooi vind dat er aandacht aan wordt besteed. Net zoals met, ik noem het maar even, andere probleemgebieden. Allemaal mooie initiatieven maar vaak vergeten we toch wel één heel belangrijk deel. En dat is terug naar de kern gaan om een probleem echt aan te pakken en daarmee kom ik ook op het thema verbinding.

Verbinding

Het is mooi om te zien dat de laatste jaren steeds vaker aandacht gaat naar dit thema. Dat was ook zo binnen de politieorganisatie. Binnen het vitaliteitsprogramma waar ik werkzaam was, werden 1x per jaar de verbindingsdagen georganiseerd met diverse workshops. Een mooi evenement en een leuke manier om meer verbinding te creëren. Maar wat is verbinding nu eigenlijk echt? Het is in ieder geval niet iets cognitiefs. We kunnen bijvoorbeeld rationeel bedenken dat we verbinding willen of in verbinding zijn maar als ons lichaam dit niet voelt dan gaat echt verbinden niet lukken.

Polyvagaaltheorie

Mijn gedachte over verbinding veranderde toen ik kennis nam van de Polyvagaal theorie. Deze theorie wordt de wetenschap van veiligheid en verbinding genoemd. Het geeft inzicht in de werking van ons autonome zenuwstelsel. Een taak van dit zenuwstelsel is scannen, dit gebeurt onbewust, automatisch en constant, of ons lichaam veiligheid of onveiligheid ervaart. Wanneer het (structureel) onveiligheid ervaart dan raakt de werking van het zenuwstelsel ontregeld en dit zorgt voor zo’n 80% van onze gezondheidsklachten. Met deze theorie begrijpen we de manier waarop we leven, hoe we ons voelen, hoe ons lichaam voelt en hoe we ons gedragen.

Communicatie

Wanneer een lichaam onveiligheid ervaart dan is het niet mogelijk om je te verbinden. Zenuwstelsels ‘communiceren’ met elkaar. Mijn zenuwstelsel reageert op die van jou en andersom ook. De manier waarop dit gebeurt is weer afhankelijk van de staat van ons autonome zenuwstelsel. Deze reageert niet alleen op die van andere mensen maar ook op onze omgeving. Bijvoorbeeld op je werk, binnen je gezin, in je familie, binnen je vriendenkring, etc.

Basis

Willen we écht verbinden dan is het nodig om terug naar de basis te gaan en hoe deze is gevormd gedurende het leven. Van hieruit kunnen we voor een verandering zorgen, vanuit onszelf en niet met onze aandacht buiten ons. Deze basis is de vorming en de staat van ons autonome zenuwstelsel. Er zijn diverse factoren die hier invloed op hebben (gehad) en verschilt dus per persoon en hoe iemand omgaat met stressvolle situaties. Verandering begint dan ook niet met de aandacht voor de situatie maar naar hoe iemand reageert op situaties en dit komt voort vanuit de werking van ons autonome zenuwstelsel.

Werkstress

Terug naar werkstress. Wanneer we stress ervaren dan betekent dit dat ons lichaam in een staat van overleving verkeert. In deze staat is (gedrags)verandering op cognitief niveau heel lastig omdat een groot deel van ons denkende brein niet optimaal werkt. De nervus vagus (als onderdeel van het parasympatische deel van ons autonome zenuwstelsel) speelt hierin een hele belangrijke rol. Deze grote zenuw noemt men een tweerichtingsverkeer informatiesnelweg tussen lichaam en brein waarbij het verkeer van lichaam naar brein (80%) dominant is. Het optimaal en langdurig aanpakken van werkstress begint door met de aandacht naar binnen en het lichaam te gaan. De polyvagaal ladder is een mooie methode om hiervoor te gebruiken. Hiermee leren mensen niet alleen de werking van hun autonome zenuwstelsel kennen maar ook wat hen helpt om deze zelf te gaan reguleren (ook vanuit co-regulatie) en om uit de overlevingsstaat van stress te komen.